StartPL

dr hab. Przemysław Kulawczuk

Ocena sytuacji ekonomicznej w Polsce z punktu widzenia przedsiębiorców

Portal Startpl.pl przedstawia kolejną informację na temat sytuacji finansowej w Polsce, która posiada wpływ ma warunki dla rozwoju przedsiębiorczości. Informacja ta wykorzystuje dostępne dane pierwotne przygotowywane zasadniczo przez Narodowy Bank Polski, Główny Urząd Statystyczny czy Biuro Informacji Kredytowej, a także inne organizacje. W raporcie każdorazowo podajemy źródło danych. 

Źródło: www.pexels.com

Bardzo duża zmienność sytuacji od stycznia do czerwca 2022 roku, a zwłaszcza wybuch wojny rosyjsko-ukraińskiej, systematyczne wprowadzanie coraz to nowych sankcji ekonomicznych wobec Rosji, a także ujawnienie  charakteru wcześniejszych działań rosyjskich na rynku energii, są bliskie temu, co określa się jako wojnę ekonomiczną. W odpowiedzi na rosyjską agresję ekonomiczną UE stara się jak najmocniej reagować. Te wątłe więzi handlowe, które jeszcze funkcjonują, dotyczą coraz mniejszej liczby państw z UE i coraz mniejszej liczby współpracujących z Rosją przedsiębiorstw. Sytuacja zmierza do wprowadzenia pełno skalowego embarga handlowego na handel z Rosją w ciągu miesięcy lub co najwyżej roku. 

CENA PIENIĄDZA

Stopy procentowe Narodowego Banku Polskiego

W roku 2021 NBP prowadził bardzo wstrzemięźliwą politykę w zakresie stóp procentowych. Sytuacja ta uległa dynamicznej zmianie pod koniec 2021 roku i w 2022 roku. Do 2021 roku włącznie NBP prowadził politykę ujemnych realnych stóp procentowych, co oznaczało, że oprocentowanie kredytów było poniżej stopy inflacji, depozytariusze i posiadacze obligacji skarbowych dofinansowywali kredytobiorców. Poniżej zestawiono wysokości stóp procentowych po decyzjach Rady Polityki Pieniężnej od początku 2022 roku do 12 lipca tego roku. Tabela ta obrazuje systematyczny wzrost stóp procentowych. Stopy procentowe banku centralnego wpływają w przybliżeniu na rentowność rządowych papierów wartościowych i na kształtowanie się stopy kredytów międzybankowych WIBOR, aczkolwiek w historii zdarzały się duże anomalie w tym zakresie. Tabelę tą trzeba rozpatrywać w połączeniu z tabelą średnich stóp oprocentowania depozytów i kredytów w bankach komercyjnych.

Tabela 1. Podstawowe stopy procentowe NBP w 2022 roku

Źródło: Podstawowe stopy procentowe NBP w latach 1998-2022 https://www.nbp.pl/home.aspx?f=/dzienne/stopy_archiwum.htm

Jak pokazuje tabela 2, w ciągu pół roku oprocentowanie depozytów ludności w bankach wzrosło o 0,5%, przedsiębiorstw o 0,6%, natomiast oprocentowanie kredytów wzrosło dla ludności o 3,2%, a dla przedsiębiorstw o 3,3 %. Średnie stopy oprocentowania kredytów w maju 2022 roku przekroczyły 7,6% dla ludności i 7,4% dla przedsiębiorstw. Te poziomy oprocentowania były niskie z punktu widzenia kredytów na cele bieżące (kredyty kartowe już wcześniej były znacznie droższe), natomiast finansowanie długoterminowe stało się bardzo drogie.  Z tabeli wynika, ze głównymi beneficjentami inflacji stały się banki komercyjne, które radykalnie zwiększyły marże operacyjne. Pod pozorem podążania za WIBOREM, uzależnionym przynajmniej częściowo od stóp banku centralnego, podnoszą one zmienne stopy procentowe, zwiększając marże operacyjne. Przy niskim koszcie pozyskania depozytów średnie stopy oprocentowania kredytów (ponad koszt pozyskania depozytów) bardzo rosną.  Faktyczne marże banków są radykalnie wyższe niż nadwyżka nad WIBOR, ponieważ marże to nadwyżka nad kosztem pozyskania depozytów, a nie teoretycznego pieniądza w transakcjach, których się nie dokonuje.

Tabela 2. Oprocentowanie depozytów i kredytów w bankach, grudzień 2021 – maj 2022

Źródło: NBP.

Zgłoszenie przez rząd propozycji tzw. wakacji kredytowych, przesuwających spłatę co trzeciej raty kredytowej na okres późniejszy, wywołało silne protesty banków dotyczące utraty źródeł dochodów. W ten sposób rząd zmniejsza (lub przesuwa w czasie) dodatkową marżę, którą na inflacji obecnie zarabiają banki.

Poniżej przedstawiono dane na temat inflacji w zakresie cen towarów konsumpcyjnych (CPI) i produkcyjnych (PPI).

Inflacja

Tabela 3. Wskaźnik cen konsumpcyjnych (CPI) i produkcyjnych (PPI) w Polsce w roku 2021 (r/r)

Źródło: CPI – NBP, PPI – CEIC data  

Dane zawarte w tabeli wskazują, że począwszy od marca 2021 ceny dóbr i usług konsumpcyjnych systematycznie rosną i w grudniu 2021 przekroczyły 8,6% (w relacji do analogicznego okresu 2020 r.). W tym samym czasie ceny towarów produkcyjnych wzrosły aż o 14,4%. W maju 2022 roku CPI wyniósł 113,9 (co oznacza wzrost cen o 12,9%), a PPI 124,7 (wzrost cen o 24,7%). Wzrost wskaźnika PPI oznacza wzrost cen produkcyjnych produktów przemysłowych i przeważającej mierze wynika z wpływu inflacji kosztowej (wzrostu cen surowców i paliw), a w mniejszym stopniu z czynników popytowych. Zagrożenie przeniesienia się wskaźnika wzrostu towarów produkcyjnych na ceny konsumpcyjne jest oczywiste i może sprowadzić wzrost wskaźnika CPI (cen konsumpcyjnych) w pobliże dwudziestu  procent w przeciągu 5-6 miesięcy.

Reasumując, rosnącej inflacji zarówno w zakresie cen konsumpcyjnych, jak i produkcyjnych, towarzyszy rosnąca cena pieniądza ale realne stopy procentowe (uwzględniające inflację) są ujemne.  Ponieważ największym dłużnikiem jest Państwo, to depozytariusze finansują poprzez banki to zadłużenie, tracąc bardzo na ujemnych realnych stopach procentowych. Cena pieniądza obrazuje stan głębokiej nierównowagi rynku pieniężnego.    

EMISJA PIENIĄDZA

Agregat M0 oznacza gotówkę w obiegu poza kasami banków plus depozyty banków komercyjnych w banku centralnym. Agregat M1 oznacza M0 plus rachunki bieżące i płatne na żądanie. Agregat M2 obejmuje M1 plus depozyty o pierwotnym terminie zapadalności do 2 lat oraz depozyty z terminem wypowiedzenia do 3 miesięcy o niedużej utracie wartości w przypadku ich zerwania. 

Tabela 4. Emisja pieniężna w agregatach pieniężnych M0, M1 i M2, mld zł oraz zmiany

Źródło: dane NBP.

Zacieśnianie polityki monetarnej przez NBP w ostatnich miesiącach dławi gospodarkę i zmniejsza tempo wzrostu PKB.

Jak sygnalizowaliśmy, zacieśnianie polityki pieniężnej wobec oczekiwanego niekorzystnego wpływ reform podatkowych Polskiego Ładu, wzmacniało niepewność. Wraz z obniżeniem podstawowej stawki podatkowej do 12% dla pracowników element ten przestał mieć duże znaczenie, natomiast nową niepewność wygenerowały drastyczne wzrosty cen nośników energii. Podtrzymujemy opinię, że czynnik ten może wpływać na zwiększenie działań przezornościowych ludności i biznesu i stymulować gromadzenie środków z przeznaczeniem na ewentualne podwyżki cen energii i zasobów. Gromadzenie środków z przeznaczeniem ich na oczekiwany szok cenowy w zakresie cen będzie studziło popyt konsumpcyjny, co może hamować tempo wzrostu cen konsumpcyjnych.      

Zwiększenie niepewności z powodu tych czynników będzie w sposób oczywisty hamowało inflację popytową. Nie zmienia to jednak ogólnej oceny w zakresie negatywnego wpływu zewnętrznej inflacji kosztowej na poziom cen konsumpcyjnych w Polsce.

AKCJA KREDYTOWA

Termin akcja kredytowa (stany kredytów) obejmuje skumulowaną wartość portfela kredytowego w należnościach banków na koniec danego okresu. W tabeli 5 przedstawiono informacje na ten temat w odniesieniu do całego sektora prywatnego,  przedsiębiorstw, gospodarstw domowych oraz w zakresie kredytów mieszkaniowych oraz konsumpcyjnych. 

Tabela 5. Kredyty – podstawowe dane o akcji kredytowej, mln zł

Źródło: NBP

Dane z tabeli 5. pokazują wzrost ogólnego zadłużenia sektora prywatnego na przestrzeni sześciu  miesięcy o 2,7%. W tym czasie kredyty dla przedsiębiorstw wzrosły o 9,1%, kredyty dla gospodarstw domowych spadły o 1,1%. W obrębie kredytów dla ludności, kredyty mieszkaniowe spadły o 0,9%, a kredyty konsumpcyjne o 1,1 %. Poza sektorem przedsiębiorstw widać, ze kredyty dla ludności spadały nieznacznie we wszystkich analizowanych pozycjach. Należy zwrócić uwagę, że akcja kredytowa do ludności jest ponad dwukrotnie większa niż akacja kredytowa do przedsiębiorstw.  W akcji kredytowej dla ludności dominują kredyty mieszkaniowe, które są większe niż wszystkie kredyty dla przedsiębiorstw. W Polsce relacja zadłużenia sektora prywatnego w bankach do PKB jest stosunkowo niska. W 2021 roku nominalny PKB Polski wyniósł około 2 622,2 mld złotych. Cale zadłużenie kredytowe sektora prywatnego w bankach do PKB dało w maju 2022 r. relację około 52%. Relacja ta jest kilkukrotnie niższa w Polsce w porównaniu do krajów rozwiniętych, w tym takich, jak: Chiny, USA Niemcy, Wielka Brytania, Dania itp.

W tabeli 6. przedstawiono dane na temat stanów zadłużeń kredytowych w zakresie kredytów operacyjnych oraz inwestycyjnych w podziale na przedsiębiorstwa duże (PD) oraz małe i średnie przedsiębiorstwa (MSP).

Tabela 6. Kredyty w podziale na wielkości przedsiębiorstw: duże (DP) oraz małe i średnie (MSP)  mln złotych

Źródło: NBP

Na przestrzeni sześciu miesięcy kredyty operacyjne dla dużych przedsiębiorstw wzrosły o 19,0%, natomiast kredyty inwestycyjne w tej grupie o 7,0 %. W grupie przedsiębiorstw zaliczanych do MSP zmiany te wynosiły odpowiednio 12,6 % i 2,9%. Z danych tych zdecydowanie wynika, że obie grupy przedsiębiorstw znacząco zwiększyły swój udział w akcji kredytowej, przy czym przedsiębiorstwa duże bardziej. Również i one miały znacznie większą dynamikę kredytów inwestycyjnych niż MSP. Niezależnie od tych obserwacji należy zwrócić uwagę na wysokie wskaźniki PPI, co powoduje, że w ujęciu realnym kredyty inwestycyjne w obu grupach spadły.

W tabeli 7. przedstawiono dane na temat kredytów z utratą wartości, co oznacza kredyty na których banki osiągają straty w podziale na kredyty: dla dużych przedsiębiorstw, małych i średnich przedsiębiorstw, w zakresie kredytów mieszkaniowych oraz w zakresie kredytów konsumpcyjnych. 

Tabela 7. Kredyty z utratą wartości z podziałem na wielkości przedsiębiorstw: duże (DP) oraz małe i średnie (MSP)  w mln złotych

 Źródło: NBP

W zakresie kredytów spłacanych nieregularnie należy zaobserwować stagnację wartości tej grupy kredytów w odniesieniu do dużych przedsiębiorstw oraz MSP. Wartość nieregularnych kredytów mieszkaniowych spada, a konsumpcyjnych nieznacznie rośnie. Dane te informują o dużej wstrzemięźliwości ludności w zakresie zaciągania kredytów, co skutkuje nie pogarszaniem się sytuacji w zakresie ich spłacania. Z punktu widzenia realnej wartości pieniądza akcja kredytowa, jak i nieregularne kredyty spadały.

KONKLUZJE

Zasadniczym problemem sytuacji makroekonomicznej dla MMSP są rosnące ceny energii. Systematycznie rośnie również koszt pieniądza. Wywołuje to niepewność przedsiębiorstw, które zmuszone są działać ostrożnie i gromadzić zasoby na najbliższą przyszłość, a jednocześnie zmniejszać zaangażowanie kredytowe. Inflacja jest kosztowa i zewnętrzna i nie ma charakteru inflacji generowanej przez ekspansywną politykę monetarną. Polityka monetarna jest restrykcyjna, o czym świadczą spadki emisji pieniądza w trzech agregatach: M0 M1 i M2 w okresie grudzień 2021 – maj 2022. Głównym beneficjentem inflacji są banki komercyjne, które dynamicznie zwiększały stopy procentowe, a średnie stopy oprocentowania depozytów pozostawały bardzo niskie. W relacji do kosztów pozyskania depozytów oprocentowanie kredytów było bardzo rentowne dla banków komercyjnych.  Oprocentowanie kredytów nie stanowiło wielkiego problemu przy finansowaniu operacji bieżących, ale było znaczącym problemem dla kredytu długoterminowego, zwłaszcza hipotecznego. Istniejące procesy świadczą o szybkim hamowaniu gospodarki, co oznacza dla MMSP konieczność przygotowania się na trudne czasy.  Będą one obrazowane przez rosnące niedobory surowców i energii,  ich wysokie ceny, zmniejszający się popyt konsumpcyjny oraz rosnący koszt pieniądza.  W ujęciu realnym spadała w ciągu ostatniego półrocza zarówno akcja kredytowa, jak i wartość nieregularnych kredytów.

O autorze:

dr hab. Przemysław Kulawczuk

profesor Uniwersytetu Gdańskiego; specjalizuje się w badaniach nad przedsiębiorczością, systemami podatkowymi, CSR, modelami biznesowymi oraz zieloną gospodarką; autor lub współautor wielu monografii w tym m.in.: Przedsiębiorczość intelektualna i technologiczna XXI wieku, Wpływ społecznej odpowiedzialności biznesu i etyki biznesu na zarządzanie przedsiębiorstwami, Wpływ oddziaływań behawioralnych na rozwój małych i średnich przedsiębiorstw, a także ponad 200 artykułów naukowych, raportów i opracowań;  ma ponad 20 letnie doświadczenie w zakresie doradztwa dla biznesu; przez wiele lat kierował Polsko-Amerykańskim Ośrodkiem Doradztwa dla Małych Przedsiębiorstw, a następnie Instytutem Badań nad Demokracją i Przedsiębiorstwem Prywatnym.