StartPL

dr hab. Przemysław Kulawczuk

Modele biznesowe turystyki zrównoważonej – wymagania dla przedsiębiorców

Zmiany, które nastąpiły w trakcie pandemii COVID 19 doprowadziły do stworzenia nowej mapy preferencji turystycznych, na której istotnie miejsce odgrywają takie elementy jak: bezpieczeństwo, brak zagęszczenia turystów na małej powierzchni, możliwość indywidualnego zwiedzania lub zwiedzania w małych grupach. Z drugiej strony wymagania turystów stają się coraz bardziej zindywidualizowane, mniej poddają się kulturze masowej, akcentują kontakt z przyrodą i kulturą. W tym podejściu turyści szanują lokalną gospodarkę i  wspierają lokalną wytwórczość. Mają świadomość, ze nie tylko robią coś dobrego dla siebie ale ich aktywność turystyczna jest pożyteczna społecznie i środowiskowo. Dlatego warto wskazać przedsiębiorcom tematykę turystyki zrównoważonej jako przedmiotu biznesu, który odpowiada na coraz większe potrzeby w tym zakresie. 

Źródło: www.pexels.com
  1. Pojęcie turystyki zrównoważonej

Zrównoważona turystyka jest tą częścią ogólnego ruchu turystycznego, która bierze pod uwagę wszystkie obecne i przyszłe rodzaje oddziaływania turystyki na środowisko naturalne, społeczeństwo, gospodarkę oraz dobrobyt lokalnych społeczności przyjmujących turystów. Ten rodzaj turystyki odpowiada na potrzeby odwiedzających (gości) w społecznie i środowiskowo zrównoważony sposób. Sposób ten obejmuje: oszczędne wykorzystanie  energii, zasobów, poszanowanie żywności (minimalizacja marnotrawstwa), poszanowanie lokalnych społeczności a także wspieranie lokalnych gospodarek i inne podobne działania.               

Istnieje wiele rodzajów turystyki zrównoważonej. Pojęcie to obejmuje m.in.: turystykę przyrodniczą, turystykę kulturową, turystykę religijną, turystykę przygodową, turystykę sportową, turystykę rekreacyjną, turystykę biznesową i konferencyjną oraz inne rodzaje turystyki zrównoważonej.               

Światowa Organizacja Turystyki definiuje turystykę zrównoważoną jako turystykę spełniającą potrzeby obecnych turystów i regionów przyjmujących, jednocześnie chroniąc i zwiększając możliwości na przyszłość. P. Nielson i J. Andersen wskazują, że zamiast być rodzajem produktu, jest to etos, który leży u podstaw wszystkich działań turystycznych (…). W swojej książce przedstawiają analizę 28 krótkich studiów przepadku pokazujących jak analizowane firmy dokonały przejścia do gospodarki zrównoważonej. Autorzy pokazują przykłady firm, które zainstalowały sobie panele fotowoltaniczne, kupują energię elektryczną od farmy wiatrowej, usprawniły zarządzanie, kupują usługi od innych przedsiębiorstw, które prowadzą zrównoważony biznes itp.

W istocie problematyka używania takiej czy innej energii, czy zeroemisyjności jest ważna, ale biznesy te powinny być zrównoważone przede wszystkim dla turystów i społeczności lokalnej. Model biznesowy turystyki zrównoważonej powinien przede wszystkim opisywać w jaki sposób ta zrównoważona turystyka generuje pieniądze. Tego brakuje w tych studiach przypadków.    

3. Model biznesowy w turystyce zrównoważonej                 

Istnieje wiele definicji modelu biznesowego. Niektórzy eksperci zarządzania postrzegają model biznesowy jako logikę prowadzenia biznesu, niektórzy uważają go za fundamentalną koncepcję biznesową lub ideę wykorzystywaną w prowadzeniu biznesu. Najbardziej lapidarnie określa się model biznesowy jako sposób, w jaki firma zarabia pieniądze. Na tym etapie nie decydujemy, które podejście jest najlepsze, ale trzeba przyznać, że model biznesowy ma wiele cech.  Kluczowe cechy modelu biznesowego w turystyce zrównoważonej  

1) Pomysł na biznes – inspiracja wyobrażeń

We wszystkich przypadkach modele biznesowe odzwierciedlają konkretną potrzebę lub przyszłą potrzebę (opartą na wyobrażeniach) na której opiera się biznes. W przypadku turystyki zrównoważonej takimi potrzebami mogą być np: osiągnięcie turystyczne (np. zdobycie góry), uzyskanie biskiego kontaktu ze światem zwierząt, możliwość podziwiania niezwykłych widoków, poznanie unikatowej kultury lokalnej, wykonanie niezwykłych fotografii, itp. Pomysł na biznes musi znaleźć swoje odzwierciedlenie w ofercie sformułowanej w sposób, który pozwala osiągać potrzeby turystów oparte na wyobrażeniach za pomocą konkretnych rozwiązań organizacyjnych takich jak np.: organizacja wypraw, wycieczki, safari, rejsy, spływy, aktywność sportowa itp. Przedsiębiorca projektujący model biznesowy w turystyce zrównoważonej powinien już od początku projektowania zastanawiać się w jaki sposób może on zainspirować wyobrażenia swoich gości czy uczestników.

2) Konstrukcja na której opiera się zarabianie pieniędzy – realizm praktyczny

Obok pomysłu na biznes, który łączy potrzeby konsumpcyjne z konkretną proponowaną organizacją ich zaspokajania, bardzo ważnym elementem modelu biznesowego w turystyce zrównoważonej jest konstrukcja, na której opiera się zarabianie pieniędzy. Jest to czysto retoryczna konstrukcja przybierająca formę zalążka przyszłego planu biznesowego. Typowe konstrukcje zarabiania pieniędzy mogą być sformułowane następujący sposób: organizacja czterech wycieczek miesięcznie dla ogółem 72 turystów (po 18 osób) przez 6 miesięcy w roku z marżą w relacji do kosztów 30%, lub: organizacja  w sezonie ośmiu siedmiodniowych spływów kajakowych na rzece X wraz z zapewnieniem noclegu i wyżywienia w cenie 1200 euro od osoby; lub pośrednictwo w wynajmie jachtów na Wybrzeżu X oraz organizacja załóg w sezonie letnim obejmująca 30 jednostek przy 25% marży od wynajmu jachtu.        Konstrukcja zarabiania pieniędzy opiera się na pokazaniu perspektywy skali biznesu (usług) wraz z jednym lub dwoma czynnikami decydującymi o osiąganiu przychodów takimi jak np. cena wycieczki czy wielkość marży. Elementy te są łatwe do zweryfikowania i pozwalają na proste korygowanie nierealnych planów. Ustalenie tych elementów (skala biznesu i element przychodowy) jest z reguły jednym z najtrudniejszych elementów budowy modelu biznesowego. 

3) Zestaw czynników sukcesu – niezwykłość przeżyć 

Właściwy model biznesowy powinien zawierać kluczowe czynniki decydujące o sukcesie biznesowym.  W turystyce zrównoważonej mogą to być np. elementy emocjonalne.: niezapomniane przeżycia, poczucie spełnienia, realny kontakt a naturą, poznanie niezwykłych miejsc, ale też dobrze spasowana cena do usług, rzetelność obsługi, punktualność, umiejętność rozwiązywania trudnych sytuacji, ciekawe alternatywy na złą pogodę itp.

4) Syntetyczny charakter informacji biznesowej 

Przygotowując model biznesowy, nawet z komentarzami, nie powinno to zająć więcej niż kilka stron tekstu, a w przypadkach skrajnych można przygotować proste modele biznesowe zapisując nie więcej niż  pół strony. Typowo treść głównych elementów modelu biznesowego można zamieścić na kanwie modelu biznesowego, co zajmuje 1 kartkę formatu A4.

5) Relatywnie niska pracochłonność przygotowania

Przygotowanie opisu modelu biznesowego obejmuje od 5 do 7 raz mniej czasu niż przygotowanie biznes planu. Oznacza to, że w tym samy czasie można przygotować kilka razy więcej alternatywnych modeli biznesowych niż przy przygotowaniu jednego biznes planu.  

6) Dokument operacyjny

Chociaż koncepcja przygotowywania modeli biznesowych wywodzi się ze strategii biznesu, w sensie praktycznym model biznesowy jest dokumentem, który mówi, jak biznes będzie prowadzony w sensie operacyjnym, czyli tu i teraz. Ponieważ model biznesowy może być wykorzystany jako propozycja dla inwestorów, to można go umieścić na slajdach, przy rozmiarze prezentacji od kilkunastu do dwudziestu kilku slajdów i czasie prezentacji 20-30 minut.     

  1. Cele tworzenia modeli biznesowych w turystyce zrównoważonej

Model biznesowy jest przydatnym narzędziem wykorzystywanym do wielu zastosowań. Główne cele opracowywania modeli biznesowych w ogólnej praktyce biznesowej mogą obejmować: 

1)      Przetestowanie wielu pomysłów biznesowych w krótkim czasie, 

2)      Wdrożenie modelu do praktyki biznesowej,  

3)      Przyciągnięcie nowych inwestorów, 

4)      Zbudowanie konsensusu pomiędzy partnerami biznesowymi w zakresie funkcjonowania biznesu, 

5)      W korporacji, model biznesowy to narzędzie do przekonania zarządu do podjęcia nowego przedsięwzięcia, 

6)       Narzędzie do promocji zamierzeń firmy, 

7)      Narzędzie, które pozwala potwierdzić, że biznes może faktycznie ruszyć (da się go zoperacjonalizować), 

8)      Narzędzie, które pokazuje wewnętrzną logikę biznesu i pozwala zrozumieć jego istotę (akcjonariusze, ciała korporacji, interesariusze, itp.), 

9)      Model biznesowy to sprytne narzędzie (smart tool), które pozwala zrealizować wiele celów w jednym czasie. W turystyce zrównoważonej cele opracowywania modeli zrównoważonych mogą obejmować dodatkowo:  

10)  Przekazanie wartości emocjonalnych związanych z doznaniami estetycznymi związanymi z poznawaniem nowych kultur czy przyrody, 

11)  Stworzenie inspiracji w zakresie aktywności i osiągnięć możliwych do zrealizowania w ramach wycieczki czy wyprawy, 

12)  Upowszechnienie pozytywnego doświadczenia turystów, którzy już korzystali z tych atrakcji, 

13)  Stworzenie perspektywy indywidualnych nowych odkryć turystycznych pobudzających wyobraźnie, 

14)  Wykazanie związku celów firmy z ważnymi celami życiowymi ludzi, w tym prowadzenia zdrowego i ekologicznego stylu życia.     

Chociaż mogłoby się wydawać, że wymienione w punktach 10-14 cele specyficzne modeli biznesowych turystyki zrównoważonej akcentują silnie różne wartości emocjonalne, to turystyka ta w poważnym stopniu opiera się na takich wartościach, które są ważnym elementem oferty turystycznej. Uczestnicy wyjazdów turystyki zrównoważonej reprezentują odmienny styl spędzania wolnego czasu od przeważających mas turystycznych spragnionych w przeważającej mierze rozrywki i obfitości tanich napojów i wyżywienia. 

 

  1. Ograniczenia turystyki zrównoważonej

W tym miejscu warto wskazać czym nie jest turystyka zrównoważona. Wyklucza się z pojęcia turystyki zrównoważonej: turystykę masową, turystykę powodująca duże zatłoczenie ludności, turystykę negatywnie oddziaływującą na warunki życia miejscowej ludności, turystykę negatywnie wpływająca na lokalne środowisko: poprzez zanieczyszczanie środowiska, niedobory wody, tworzenie odpadów nienadających się do przetworzenia, poprzez ograniczanie liczby przystępnych cenowo mieszkań dla miejscowej ludności, generującą wysokie zużycie energii i duże wykorzystanie infrastruktury transportowej, generującą zanieczyszczenie, hałas, koszty i inne negatywne skutki. Istnieje więcej przykładów turystyki, które są sprzeczne z koncepcją zrównoważonego rozwoju.

Przedsiębiorcy turystyczni bardzo często nie rozumieją pojęcia turystyki zrównoważonej. Poniżej przedstawiamy propozycje, które wyznaczają granice w turystyce zrównoważonej.  Te granice są umowne, ale warto zdawać sobie z nich sprawę.  

Ograniczenia turystki zrównoważonej

• Podróże indywidualne, w rodzinie, w małych lub średnich grupach, nie przekraczając pojemności typowego autokaru (nie wszystkie miejsca zajęte) w transporcie drogowym, 

• Korzystanie z transportu publicznego, jeśli to możliwe i logiczne, 

• Transport samolotem jest możliwy, ale przez linie lotnicze, które szanują środowisko,

• W transporcie prywatnym i publicznym zajętych jest co najmniej połowa miejsc (brak pustych przebiegów), 

• Nie wykorzystuje się środków transportu zużywających duże zasoby energii i surowców, 

• Liczba odwiedzających nie przekracza pojemności obiektu lub miejsca z pewną wolną przestrzenią lub liczbą miejsc (np. 5-10%)

• Wizyty nie są skoncentrowane w ograniczonym odcinku czasu, powodując duże zatłoczenie, podczas gdy reszta dnia, tygodnia, miesiąca lub roku notuje bardzo niskie wykorzystanie potencjału atrakcji turystycznych, 

• Zapewniony jest szacunek dla lokalnej kultury, religii, miejscowej ludności i lokalnych przepisów, 

• Nieodwiedzanie miejsc i nieużywanie produktów, usług, środków i innych mediów, które dyskryminują ludzi lub pogarszają ich warunki życia, 

• Odpowiedzialne podejście do recyrkulacji odpadów, w szczególności przez przestrzeganie lokalnych przepisów dotyczących w tym zakresie, 

• Odpowiedzialne zakupy: kupowanie lokalnej żywności, lokalnych produktów, a tym samym wspieranie lokalnych społeczności,

• Oszczędzanie zasobów, zwłaszcza wody i energii elektrycznej,

• Zatrudnianie lokalnych przewodników, korzystanie z lokalnej gastronomii, korzystanie z lokalnych usług.                

Turystyka zrównoważona kieruje swoją uwagę na miejsca i atrakcje, które obejmują konkretne właściwości dziedzictwa (heritage properties). Poniżej przedstawiono listę nazw takich właściwości charakterystycznych dla turystyki zrównoważonej w Regionie Morza Bałtyckiego. Sformułowanie „właściwość dziedzictwa” w tym kontekście rozumie się jako miejsce, atrakcję lub obiekt, które są związane z dziedzictwem kulturowym lub przyrodniczym. 

 

6. Formowanie modeli biznesowych w turystyce zrównoważonej   

Problematyka formowania modeli biznesowych w turystyce, a zwłaszcza w turystyce zrównoważonej, znajduje się w stanie wstępnego rozwoju. O ile w zakresie gospodarki cyfrowej i elektronicznej tematyka ta rozwija się dynamicznie od lat 90-tych XX wieku, to w zakresie turystyki, a zwłaszcza turystyki zrównoważonej trudno wskazać źródła, które mogłyby być uznawane za kompendium, wiedzy czy koncepcji dotyczących tego w jaki sposób biznes może zarabiać pieniądze.

O ile zbudowanie modeli biznesowych przedsiębiorstw masowej turystyki wypoczynkowej wydaje dość proste i daje w wyniku rozwiązania zbliżone do typowych dużych przedsiębiorstw usługowych, to w zakresie turystyki zrównoważonej istnieje wiele znaczących problemów do pokonania.

Zasadnicze problemy turystyki zrównoważonej jako typu biznesu wynikają z następujących przyczyn: 

1) Mała skala działania (najczęściej), 

2) Duża pracochłonność w relacji do sprzedaży, 

3) Duża zależność pogodowa, 

4) Duża niestabilność popytu, 

5) Konieczność ciągłego wdrażania nowych ofert, 

6) Rosnąca digitalizacja, 

7) Wąskie kanały dystrybucji, 

8) Wysoka rola unikatowych kompetencji, 

9) Niespójność kosztów z możliwościami nabywców, 

10) Wysoki poziom lokalności, 

11) Wygasanie źródeł popytu wobec małego umiędzynarodowienia, 

12) Trudność w wytłumaczeniu wartości dla klienta, zwłaszcza wartości emocjonalnej.                

Pomimo tego, że prowadzenie turystyki zrównoważonej nie jest łatwe, to można jednak wprowadzić pewne usprawnienia, które pozwolą na ominięcie części problemów. Przykładowo można zwiększyć skalę działalności do średniej, zatrudniając pracowników. Można obniżyć pracochłonność poprzez wprowadzenie większej powtarzalności usług. Na dużą niestabilność pogodową można zareagować poprzez zaoferowanie alternatywnych usług. Na niestabilność popytu można reagować poprzez wzbogacanie oferty. Problem wąskich kanałów dystrybucji można rozwiązać poprzez większą obecność na różnych spotkaniach, wystawach, targach itp. Na małe umiędzynarodowienie trzeba zareagować poprzez wprowadzenie do strony internetowej nowego języka obcego, itp. Pomimo tego, że turystyka zrównoważona nie jest „przemysłem turystycznym:, którym niewątpliwie jest masowa turystyka, to dominująca w niej obecna skala „rzemieślnicza” z pewnością da się podnieść do średniego poziomu (oferta seryjna), ale korzyści skali, zarezerwowane dla turystyki masowej są w turystyce zrównoważonej nie do osiągnięcia. Wynika z tego, że modele te powinny operować na wyższych marżach, czy projektowanych stopach zysku co wynika z ich specyfiki.                  

Pokazane powyżej możliwości wskazują, że pomimo tego, że turystyka zrównoważona jest specyficznym rodzajem biznesu to można wpłynąć na podniesienie jej efektywności. Wymaga to jednak pomysłowości, dobrych kontaktów, ustawiczności i systematyczności w działaniu oraz dobierania utalentowanych współpracowników. Wymaga to również bardziej precyzyjnego przemyślenia różnych elementów modelu biznesowego, tak aby zapewniał wyższa rentowność ekonomiczną lub społeczną, niż rentowność zapewniana przez masowy przemysł turystyczny.                      

Nie zmienia to faktu, iż cześć turystyki zrównoważonej, tak jak na przykład turystyka religijna wcale nie musi osiągać wysokiej efektywności ekonomicznej. Niemniej jednak turystyka ta zmierza do osiągania celów społecznych i kulturowych i efektywność w tym zakresie jest również ważna.

 

  1. Przykładowe modele turystyki zrównoważonej

Dla turystyki zrównoważonej charakterystyczne są obiekty i aktywności, dzięki którym można zrealizować cele turystyczne. Zarówno obiekty jak i aktywności powinny być zrównoważone środowiskowo, społecznie i ekonomicznie. Do takich obiektów i aktywności zaliczyć można przykładowo:

• Hotele, pensjonaty, hostele, pola namiotowe i inne obiekty noclegowe, takie jak agroturystyka wiejska, współdzielone apartamenty lub kwatery zaprojektowane i zbudowane specjalnie dla celów turystycznych, o małej lub średniej wielkości nieprzekraczającej przykładowo 150-250 miejsc noclegowych w przypadku kempingów lub hoteli, 

• Obiekty noclegowe prowadzące recykling odpadów i oszczędzające energię i wodę oraz angażujące turystów w tę działalność,

• Zarządzanie atrakcjami turystycznymi w sposób zorganizowany, zmierzający do równomiernego rozłożenia wizyt turystów dla uniknięcia zatłoczenia w ciągu dnia, tygodnia, miesiąca czy roku, 

• Zwiedzanie obiektów turystycznych w maksymalnie średnich grupach np. do 35 – 40 osób

• Przestrzenie jadalne w turystyce grupowej z pewną rezerwą miejsc (np. 5-10%), w przeciwnym razie zorganizowanie posiłków na zmiany, 

• Żywienie w ramach turystyki zorganizowanej odzwierciedlające lokalną kulturę kulinarna i  lokalne dostawy, • Plany wycieczek grupowych zapewniające turystom czas wolny, 

• Wydarzenia uczęszczane przez np. fanów muzyki, dysponujące pewna rezerwą miejsc (np. 5-10%) w relacji do maksymalnej pojemności miejsca danego wydarzenia, 

• W przypadku występującego zatłoczenia, wprowadzanie pozwoleń ograniczających dostęp, 

• Zapewnienie równych szans wizyt do miejsca o ograniczonym dostępie, w tym w szczególności dla osób niepełnosprawnych lub starszych, 

• Wprowadzenie ograniczeń w ruchu samochodowym na obszarach o dużym natężeniu ruchu pieszego,

• Przy administrowaniu zwiedzaniem w bardzo atrakcyjnych obiektach, takie zorganizowanie sprzedaży biletów aby uniknąć niepotrzebnych kolejek i oczekiwania, 

• Wszystkie obiekty noclegowe średnie i duże z dostępem dla osób niepełnosprawnych.                

Powyższe sformułowania należy traktować jako zalecenia do wprowadzenia zmian dla tych operatorów atrakcji turystycznych, którzy jeszcze nie dostosowali obiektów i sposobu ich zarządzania do wymagań turystyki zrównoważonej. W ramach turystyki zrównoważonej podejmowane są różne aktywności na wolnym powietrzu (outdoor).                

Przykłady aktywności na świeżym powietrzu w zakresie zrównoważonej turystyki obejmują: zwiedzanie, piesze wycieczki, wspinaczki, wędrówki, biwakowanie, jazdę na rowerze, żeglarstwo, pływanie, kajaki, wiatr i kitesurfing, bieganie, jogging, spokojna jazda na motocyklu, spokojna motorówka, pływanie łódką i wiele, wiele innych. Poniżej przedstawiono pewne minimalne wymagania związane z organizacją tego typu aktywności:

 

1) Nie korzystanie ze zbyt szybkich i zbyt głośnych pojazdów na otwartej przestrzeni (na lądzie, wodzie i powietrzu),

2) Nie korzystanie z pojazdów o wyjątkowo dużym zużyciu paliwa i energii,

3) Nie korzystanie ze sprzętu turystycznego zmieniającego środowisko,

4) 100% recykling lub brak odpadów na kempingach, polach biwakowych i w plenerze, 

5) Nie oddziaływanie przez turystów na życie dzikich zwierząt i lokalnych populacji, które preferują autonomiczne życie lub izolację, 

6) Nie fotografowanie ludzkich twarzy z bliska bez wyraźnej zgody, 

7) Nie prowadzenie rejestrowania (fotografia, video, nagrywanie głosu) ubóstwa, tragedii ludzi lub zwierząt oraz zawstydzających sytuacji dla innych ludzi,

8) Nie prowadzenie jakichkolwiek zachowań, które powodują jakiekolwiek szkody dla środowiska i ludzi, 

9) Wykazywanie się uczciwością i przyzwoitością.

 

Jest kwestią oczywistą, że liczba i charakter tego typu ograniczeń wynika z ogólnych zasad zrównoważonego zachowania turystycznego oraz z lokalnych uwarunkowań. W szczególności bardzo ważne jest przestrzeganie i poszanowanie lokalnej kultury oraz miejscowych przepisów prawnych. Podsumowując rozważania w tym punkcie, można stwierdzić, iż zasady i charakter turystyki zrównoważonej nakładają wiele ograniczeń na organizatorów tej turystyki.  Ograniczenia te dotyczą z jednej strony sposobu organizacji usług turystycznych (oferta), z drugiej strony korzystania z takich obiektów i atrakcji, które są zarządzane i utrzymywane w sposób zrównoważony a po trzecie planowanie aktywności turystycznych w sposób szanujący lokalne środowisko, przyrodnicze, kulturowe, lokalne przepisy i ludzi którzy tam zamieszkują.

 

  1. Konkluzje końcowe

1) Każdy przedsiębiorca, który projektuje model biznesowy w zakresie turystyki zrównoważonej powinien zapoznać się z podstawowymi wymaganiami i ograniczeniami dla tego typu modelu biznesowego. Pozwoli to na pokonanie podstawowych problemów związanych z formowaniem tego typu modeli biznesowych.

2) Projektowanie modelu biznesowego może wykorzystywać główne motywy zakupu usług turystycznych w sposób zrównoważony a także odpowiadać na specyficzne potrzeby turystów.

3) Ekonomia skali w turystyce zrównoważonej jest możliwa do osiągnięcia jednak wymaga lepszego planowania działań w czasie i nie dopuszczania do spiętrzeń aktywności turystycznych w krótkich okresach czasu

4) Wartości emocjonalne w turystyce zrównoważonej pełnią szczególną rolę i warto je wykorzystać w promocji produktów turystycznych

5) Projekty modeli biznesowych w turystyce zrównoważonej mogą obejmować zarówno całe biznesy jak również poszczególne przedsięwzięcia biznesowe takie jak: wycieczki, spływy, imprezy turystyczne itp. jednostki. Oznacza to ,że można projektować zarówno modele biznesowe dla np. biur podróży jak na poszczególne wycieczki.

O autorze:

dr hab. Przemysław Kulawczuk

profesor Uniwersytetu Gdańskiego; specjalizuje się w badaniach nad przedsiębiorczością, systemami podatkowymi, CSR, modelami biznesowymi oraz zieloną gospodarką; autor lub współautor wielu monografii w tym m.in.: Przedsiębiorczość intelektualna i technologiczna XXI wieku, Wpływ społecznej odpowiedzialności biznesu i etyki biznesu na zarządzanie przedsiębiorstwami, Wpływ oddziaływań behawioralnych na rozwój małych i średnich przedsiębiorstw, a także ponad 200 artykułów naukowych, raportów i opracowań;  ma ponad 20 letnie doświadczenie w zakresie doradztwa dla biznesu; przez wiele lat kierował Polsko-Amerykańskim Ośrodkiem Doradztwa dla Małych Przedsiębiorstw, a następnie Instytutem Badań nad Demokracją i Przedsiębiorstwem Prywatnym.